Müverrih

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa

Arazi ve toprak gelirleri ile ilgili olup divan al-harac kayıtlarında kullanılan bir tabirdir. Abbasiler’in düşme devrinde halifeler tarafından uygulanan, başkalarının malını ele geçirmek için kullanılan bir baskı üsülüne işaret eder ki, bununla devlet zararına zenginleşmiş olan nazır ve diğer memurlardan kendileri ve bayt al-mal için para temin edilmiştir. Bu para cezası bazen işkence ile birlikte tatbik edilir; fakat büyük bir şerefsizlik kabul edilmezdi. Bu şekilde mevkilerinden atılan nazırlar sonradan tekrar eski yerlerine tayin edilmekteydiler.

Müsadere, bazı suçluların para ve mallarını almak suretiyle her devirde çeşitli sebep ve şekillerde birer birer veya başka cezalarla beraber verilen bir cezadır. Restoration devrinde 1810 kanunu ile yalnızca devletin güvenliğini ihlal etme ve kalpazanlık suçlarının cezası olan müsadere kaldırılmıştı.(1814)

Osmanlı devrinde devlet malını zimmete geçirenler ve asiler hakkında uygulanan bu ceza daha sonraları hazine için mali bir tedbir haline getirilerek suistimal edilmiştir. İslam alimlerine göre beytülmale ait mallardan gayrı meşru şekilde kazanılmış servetin askere ve sefere tahsis edilmesine izin veriliyordu. Gaye ve sahası genişledikçe öksüz malıyla yakından alakasının ortada olması doğal olan müsadere hazineye adaletsizliği derecesiyle uygun gelir temin ediyor veya padişahlar müsadereden kendilerine uygun düşen hisseyi bazen devlet hazinesine bırakıyorlardı. Mal emniyetinin ihlali olan ve varisleri haklarından mahrum eden bu yolsuzluğu önlemek için çalışanlar olmuştur; Lütfi Paşa, Sarı Mehmed Paşa.

Devlet hizmetinde veya devletle alakalı işlerde bulunanların servetleri araştırılarak suç teşkil ettiği takdirde müsadereye gidilmiş fakat sonraları tasarruf sonucunda biriktirilmiş meşru paraların bile müsaderesine başlandığı ve bu yolsuzluğun müdafaasına bile kalkışıldığı görülmektedir. Müsadere rüşvet aldığı düşünülen yada serveti ile dikkati çeken sadrazam, beylerbeyi, defterdar gibi kişilere uygulanırken, sonraları böyle bir süphe olmaksızın eceliyle yada idam yoluyla ölenler hakkında bile kullanılmaya başlanmıştır. Alınan bedel hazineye aktarılır ve varisler bundan mahrum bırakılırdı.

17. yy.’da müsadere tamamen keyfi bir hale gelmiş, IV. Murad zamanındaki isyanları veya padişahın yaptırdığı sayısız idamları çok zaman mal müsadereleri takip etmiştir. Müsaderenin mal güvenliğini hiçe indirip, büyük servetlerin varislere geçişine engel olmasının vakıf tesisi üzerine etki ettiği ileri sürülmektedir. Şartlara bağlı vakıfların çok zaman malı müsadereden veya israf eden mirasçılardan korumak için yapıldığı iddia edilmektedir.

18. yy.’ın ikinci yarısında öksüz malını korumak için III. Mustafa ve II. Selim zamanlarında bazı ıslahatlar yapılmış miras sahiplerinin hesapları görülerek borçları ödendikten sonra kalan kısmının miras kurallarına göre varislere taksimi kararlaştırılmıştır. II. Mahmud yeniçerileri kaldırdığı sırada mühim bir ferman okuyarak sırf yeniçeri israfından meydana gelen hazine noksanını karşılamak için beytülmal ile ilgisi olmayanlar ile divanla ilgili makamlarda hizmette olmayanların muhalefatı zaptolunduğu bundan sonra bu türlü müsaderelerin kaldırıldığını bildirmiştir.

Bütün bu hareketlerin içte ve dışta uyandırdığı etki göz önünde tutularak, mal güvenliğini kesin bir şekilde sağlama ihtiyacı duyuldu. Batıyı yakından tanıyan ve o sırada dışişleri bakanlığını idare eden Mustafa Reşid Paşa 1838’de Babiali’de vekiller ile istişareden sonra önemli bir girişimde bulundu; vergilerin adilane şekilde düzenlenmesi ve toplanmasını sağlamak, angarya ve müsaderenin kaldırılmasını içine alan bir takım esaslar tesbit etti.

Reşid Paşa Abdülmecid’in güvenini kazanarak ıslahat konusunda onu ikna etmeyi başardı ve Tanzimat fermanını kaleme alıp can, mal, ırz ve namus güvenliğinin sağlandığını ilan etti. Tanzimat’ın ilanından sonra neşredilen ceza kanunnamesinde halkın mal ve mülkünü haksız yere gasp ve müsadere edilmesi yasaklanmıştır.